Դավիթ Աթայանի բլոգ

Եվրասիան հյուսիսից-հարավ և արևելքից-արևմուտք ամենաերկարաձգված մայրցամաքն է:

Եվրասիա մայրցամաքը միաժամանակ գտնվում է երեք կիսագնդերում, քանի որ նրա ամբողջ տարածքը հյուսիսային կիսագնդում է, իսկ Գրինվիչի միջօրեականը անցնում է Եվրասիայի արևմտյան մասով: Այսպիսով, տարածքի մեծ մասը մնում է արևելյան կիսագնդում, իսկ փոքր մասը՝ արևմտյան:  

Ընդ որում Եվրասիան միակ մայրցամաքն է, որը շրջապատված է բոլոր 4 օվկիանոսներով:

Ամենամեծ մայրցամաքը Եվրասիան է, որի մեջ մտնում են Եվրոպա և Ասիա աշխարհամասերը, նրանց միջև տարված է պայմանական սահման: 
Սա միակ մայրցամաքն է, որը ողողվում   է չորս  օվկիանոսներով,    հարավում`   Հնդկական օվկիանոսով, հյուսիսում՝ Սառուցյալ օվկիանոսով, արևմուտքում`   Ատլանտյան օվկիանոսով և արևելքում՝ Խաղաղ օվկիանոսով:

Եվրասիա մայրցամաքում կա 80-ից  ավելի պետություն, որոնցից  ամենափոքր պետությունը` Վատիկանն է, իսկ ամենամեծ պետությունը` Ռուսաստանի Դաշնությունը: Բնությունը բազմազան է. մի մասում շոգ է, և ձմեռ չի լինում, մյուսում` շատ ցուրտ: Հյուսիսում ապրում են փոկեր, բևեռային աղվես, հյուսիսային եղջերու: Ասիայում են ապրում ամենագեղեցիկ թռչունը` սիրամարգը, և հնդկական փիղը: Այստեղ թունավոր օձերի ու կապիկների տասնյակ տեսակներ կան: Այստեղ են գտնվում աշխարհի ամենաբարձր գագաթը` Ջոմոլունգման, և ամենախոր լիճը` Բայկալը:

Եվրոպա
Եվրոպան փոքր աշխարհամաս է, բայց այստեղ 40-ից ավել երկիր կա` ավելի քան 700 միլիոն բնակչությամբ: Այստեղ անապատ չկա, բայց նրա լանդշաֆտը շատ բազմազան է` բարձր լեռնաշղթաներ ու սառցապատ տունդրա, ապառաժե կղզիներ ու փարթամ արոտավայրեր:

Եվրոպայի հյուսիսում նշանավոր կղզիներն են, հրաբխային ծագման Իսլանդիան, որը լավաների հոսքի շնորհիվ պարբերաբար ընդարձակում է իր տարածքը: Այն Դանիական նեղուցով բաժանվում է Գրենլանդիայից: Ֆրանսիայից հյուսիս գտնվում են Իռլանդիա և Մեծ Բրիտանիա կղզիները, որոնց միջև տարածվում է Իռլանդական ծովը: Մեծ Բրիտանիա կղզին մայրցամաքից բաժանվում է Լա Մանշ և Պա դը Կալե նեղուցներով և ամբողջությամբ պատկանում է Մեծ Բրիտանիայի թագավորությանը, իսկ Իռլանդիա կղզու միայն հյուսիսային հատվածն է մտնում Մեծ Բրիտանիայի կազմի մեջ։

Եվրասիայի ափագիծը բավական շատ է մասնատված ամբողջ երկայնքով, քանի որ մայրցամաքը անցել է ձևավորման երկարատև և բարդ գործընթաց, իսկ հյուսիսային ափերի ձևավորման գործում մեծ է եղել նաև սառցադաշտերի ազդեցությունը:

Ասիա
Ամենամեծ աշխարհամասն է: Զբաղեցնում է ցամաքի մոտ 1/3 մասը: Այնտեղ կա 48 պետություն: Ավելի շատ մարդ է ապրում, քան որևէ այլ աշխարհամասում: Մայրցամաքը գտնվում է Հյուսիսային կիսագնդում:

Առաջադրանք

1. Ո՞ր մայրցամաքն է աշխարհում ամենաերկարաձգվածը հյուսիսից հարավ և արևելքից արևմուտք։
   
   Աշխարհում ամենաերկարաձգված մայրցամաքը Եվրասիան է։
   
2. Եվրասիան ամբողջությամբ որ կիսագնդո՞ւմ է գտնվում։
   
   Եվրասիան ամբողջությամբ գտնվում է Հյուսիսային կիսագնդում։
   
3. Որո՞նք են այն չորս օվկիանոսները, որոնք ողողում են Եվրասիան։
   
   Եվրասիան ողողում են՝
   Հնդկական օվկիանոս (հարավից),
   Սառուցյալ օվկիանոս (հյուսիսից),
   Ատլանտյան օվկիանոս (արևմուտքից),
   Խաղաղ օվկիանոս (արևելքից)։
   
4. Քանի՞ պետություն կա Եվրասիայում։
   
   Եվրասիայում կա 80-ից ավելի պետություն։
   
5. Ո՞րն է Եվրասիայի ամենափոքր և ամենամեծ պետությունը։
   
   Ամենափոքր պետությունը Վատիկանն է, իսկ ամենամեծը՝ Ռուսաստանի Դաշնությունը։
   
6. Որտե՞ղ է գտնվում աշխարհի ամենաբարձր գագաթը, և ի՞նչ անուն ունի։
   
   Աշխարհի ամենաբարձր գագաթը գտնվում է Եվրասիայում և կոչվում է Ջոմոլունգմա։
   
7. Որտե՞ղ է գտնվում աշխարհի ամենախոր լիճը։
   
   Աշխարհի ամենախոր լիճը՝ Բայկալը, գտնվում է Եվրասիայում (Սիբիրում)։
   
8. Քանի՞ պետություն կա Ասիայում։
   
   Ասիայում կա 48 պետություն։
   
9. Որո՞նք են Եվրոպայի հյուսիսում նշանավոր կղզիները։
   
   Եվրոպայի հյուսիսում նշանավոր կղզիներն են՝
   Իսլանդիա,
   Իռլանդիա և
   Մեծ Բրիտանիա։
   
10. Ի՞նչ նեղուցներով է Մեծ Բրիտանիայի կղզին բաժանվում մայրցամաքից։
    
    Մեծ Բրիտանիայի կղզին մայրցամաքից բաժանվում է
    Լա Մանշ և
    Պա դը Կալե նեղուցներով։

Մայրցամաքներ և աշխարհամասեր

Ինչպես գիտենք, Երկիր մոլորակը բաղկացած է ջրային և ցամաքային տարածքներից, որոնց ընդհանուր մակերեսը 510 մլն կմ² է:

Երկրագնդի և Լուսնի տեսքը տիեզերքից

Ընդ որում ջրային տարածքներն ավելի քան 2 անգամ մեծ մակերես են զբաղեցնում, քան ցամաքայինները:

Աշխարհագրական Մեծ հայտնագործությունների ժամանակներից մինչև մեր օրերն իրականացված բազմաթիվ հետազոտություններն ապացուցել են, որ բոլոր օվկիանոսներն անմիջականորեն կամ նեղուցների ու ջրանցքների միջոցով կապված են միմյանց հետ և միասին կազմում են Համաշխարհային օվկիանոսը:

Համաշխարհային օվկիանոսի մակերեսը 361 մլն կմ² է և այն կազմված է ոչ միայն օվկիանոսներից, այլև դրանց մաս կազմող ծովերից և ծովածոցերից, հարևան ջրային մարմինները միմյանց միացնող նեղուցներից և ջրանցքներից:

Ընդհանուր առմամբ ցամաքային տարածքները զբաղեցնում են 149 մլն կմ² մակերես և բաղկացած են մայրցամաքներից ու դրանց շրջապատող բազմաթիվ կղզիներից:

Մայրցամաքները Երկրագնդի ցամաքի խոշորագույն հատվածներն են, որոնք բոլոր կողմերից շրջապատված են օվկիանոսներով և դրանց մասերով:

Կարևոր է հիշել, որ յուրաքանչյուր մայրցամաք ձևավորվել և զարգացել է որոշակի պլատֆորմի կամ մի քանի պլատֆորմների (ինչպես օրինակ Եվրասիան) հիման վրա, ի տարբերություն Գրենլանդիայի պես խոշոր կղզիների, որոնք ժամանակին եղել են մայրցամաքի մաս, սակայն Երկրի ընդերքում տեղի ունեցող շարժումների արդյունքում ժամանակի ընթացքում անջատվել են մայրցամաքից և դարձել առանձին տարածքային միավոր:

Մայրցամաքների տարածքները աճող հաջորդականությամբ

Ներկայիս մայրցամաքները միմյանցից տարբերվում են բազմաթիվ ֆիզիկաաշխարհագրական երևույթներով, որոնք պայմանավորված են ոչ միայն տարածքի մեծությամբ և ձգվածությամբ, այլև Երկրագնդի վրա մայրցամաքների դիրքով:

Երկրագնդի մայրցամաքները

Ամենախոշոր մայրցամաքը Եվրասիան է (54,8 մլն կմ²), որը նաև արևմուտքից-արևելք և հյուսիսից-հարավ ձգվածությամբ է գերազանցում մյուս մայրցամաքներին։

Մեծությամբ երկրորդը Աֆրիկան է՝ միակ մայրցամաքը, որը միաժամանակ տարածվում է ինչպես հյուսիսային և հարավային կիսագնդերում, այնպես էլ արևելյան և արևմտյան կիսագնդերում:

Աֆրիկային հաջորդում են Հյուսիսային և Հարավային Ամերիկաները։

Մեծությամբ նախավերջին տեղում է գտնվում Անտարկտիդա մայրցամաքը, որի միայն մի փոքր մասն է ընկած հարավային բևեռային շրջագծից հյուսիս, և որի տարածքում է գտնվում հարավային բևեռը՝ դարձնելով Անտարկտիդան միակ մայրցամաքը, որը չունի հարավային, արևելյան և արևմտյան ծայրակետեր:

Տարածքով ամենափոքրը Ավստրալիան է, որի մեջտեղով է անցնում հարավային արևադարձը և որը ամբողջովին արևելյան կիսագնդում տարածվող միակ մայրցամաքն է:

Մայրցամաքներն, ինչպես և աշխարհամասերը վեցն են:

Մայրցամաքները և աշխարհամասերը

Ընդհանուր առմամբ կարող ենք նշել, որ ի տարբերություն մայրցամաքների աշխարհամասերը ընգրկում են նաև մայրցամաքների հարակից կղզիները:

Աշխարհամասերը

Այսպիսով, նայելով քարտեզներին կնկատենք, որ օրինակ Եվրասիա մայրցամաքն ամբողջովին տարածվում է հյուսիսային կիսագնդում, սակայն Ասիա աշխարհամասը, շնորհիվ կղզային տարածքների, գտնվում է միաժամանակ և՛ հյուսիսային, և՛ հարավային կիսագնդերում:

Աշխարհագրական դիրքը, ձգվածությունը հյուսիսից-հարավ և արևելքից-արևմուտք իր հերթին պայմանավորում է մայրցամաքների և աշխարհամասերի բնության բաղադրիչների բազմազանությունը և տարածական առանձնահատկությունները, ինչը հանդիսանում է մայրցամաքների և օվկիանոսների աշխարհագրության ուսումնասիրության մյուս կարևոր խնդիրը

Իհարկե, ահա 15 տարբերակով հարցեր «Մայրցամաքներ և աշխարհամասեր» թեմայի շուրջ՝ կազմված տրամադրված տեքստի հիման վրա։

Հարցեր Մայրցամաքների և Աշխարհամասերի վերաբերյալ

1. Ինչպիսի՞ն է Երկրի մակերեսի բաշխումը ջրային և ցամաքային տարածքների միջև:
   Երկրի ընդհանուր մակերեսը մոտ 510 մլն կմ² է, որից շուրջ 361 մլն կմ²-ը ջրային տարածքներ են, իսկ 149 մլն կմ²-ը՝ ցամաքային։ Այսինքն՝ ջրային տարածքները ավելի քան երկու անգամ մեծ են ցամաքայիններից։
   
2. Ի՞նչ է ներկայացնում Համաշխարհային օվկիանոսը և ինչի՞ց է այն բաղկացած (բացի օվկիանոսներից):
   
   Համաշխարհային օվկիանոսը Երկրի բոլոր ջրային տարածքների միասնական համակարգն է։ Այն բաղկացած է ոչ միայն օվկիանոսներից, այլ նաև ծովերից, ծովածոցերից, նեղուցներից և ջրանցքներից, որոնք միացնում են ջրային տարածքները։
   
3. Ինչո՞վ է տարբերվում մայրցամաքը խոշոր կղզուց (օրինակ՝ Գրենլանդիայից) ձևավորման տեսանկյունից:
   
   Մայրցամաքները ձևավորվել և զարգացել են որոշակի պլատֆորմների հիման վրա, իսկ խոշոր կղզիները (օրինակ՝ Գրենլանդիան) ժամանակին եղել են մայրցամաքի մաս և հետագայում անջատվել են երկրաբանական շարժումների հետևանքով։
   
4. Թվարկե՛ք Երկրագնդի մայրցամաքները՝ դասավորված ըստ տարածքի աճման կարգով:
   
   Ավստրալիա – Անտարկտիդա – Հարավային Ամերիկա – Հյուսիսային Ամերիկա – Աֆրիկա – Եվրասիա։
   
5. Ո՞ր մայրցամաքն է միաժամանակ տարածվում հյուսիսային, հարավային, արևելյան և արևմտյան կիսագնդերում:
   
   Աֆրիկա մայրցամաքը։
   
6. Ինչի՞ շնորհիվ է Ասիա աշխարհամասը գտնվում և՛ հյուսիսային, և՛ հարավային կիսագնդերում, ի տարբերություն Եվրասիա մայրցամաքի:
   
   Ասիա աշխարհամասը ընդգրկում է նաև հարակից կղզիները, որոնց մի մասը գտնվում է հարավային կիսագնդում։
   
7. Ո՞ր մայրցամաքն է ամբողջովին տարածվում արևելյան կիսագնդում:
   
   Ավստրալիա մայրցամաքը։
   
8. Ո՞րն է աշխարհամասերի և մայրցամաքների հիմնական տարբերություններից մեկը ըստ տրված տեղեկության:
   
   Աշխարհամասերը ընդգրկում են նաև մայրցամաքներին հարակից կղզիները, իսկ մայրցամաքները միայն խոշոր ցամաքային զանգվածներն են։
   
9. Ի՞նչ է պայմանավորում մայրցամաքների բնության բազմազանությունը և առանձնահատկությունները:
   
   Դա պայմանավորված է նրանց աշխարհագրական դիրքով և ձգվածությամբ հյուսիսից-հարավ և արևելքից-արևմուտք։
   
10. Ո՞ր մայրցամաքն է ձգվածությամբ գերազանցում մնացած բոլորին և՛ արևմուտքից-արևելք, և՛ հյուսիսից-հարավ ուղղություններով:
    
    Եվրասիա մայրցամաքը։
    
11. Ինչպե՞ս են կապված միմյանց հետ Երկրի բոլոր օվկիանոսները:
    
    Օվկիանոսները կապված են անմիջապես կամ նեղուցների և ջրանցքների միջոցով և միասին կազմում են Համաշխարհային օվկիանոսը։
    
12. Քանի՞ մայրցամաք և քանի՞ աշխարհամաս կա:
    
    Կան 6 մայրցամաք և 6 աշխարհամաս։
    
13. Ո՞ր մայրցամաքն է համարվում ամենափոքրը տարածքով և ինչ ուշագրավ աշխարհագրական գիծ է անցնում նրա միջով:
    
    Տարածքով ամենափոքրը Ավստրալիան է, որի միջով անցնում է Հարավային արևադարձը։
    
14. Ի՞նչ առանձնահատկություններ ունի Անտարկտիդա մայրցամաքը իր աշխարհագրական դիրքի և ծայրակետերի առումով:
    
    Անտարկտիդան հիմնականում գտնվում է հարավային բևեռային շրջագծից հարավ, նրա տարածքում է գտնվում Հարավային բևեռը, և այն չունի հարավային, արևելյան և արևմտյան ծայրակետեր։
    
15. Ո՞ր մայրցամաքի տարածքում է գտնվում Հարավային բևեռը։
    
    Հարավային բևեռը գտնվում է Անտարկտիդա մայրցամաքում։
    
    

Թեստային աշխատանք

1. Ինչպիսի՞ն է Երկրի մակերեսի բաշխումը ջրային և ցամաքային տարածքների միջև:
ա) Մոտ հավասար
բ) Ջրային տարածքները մոտ 2 անգամ մեծ են ցամաքայիններից
գ) Ցամաքային տարածքներն ավելի մեծ են
դ) Ջրային տարածքները մոտ 4 անգամ մեծ են

2. Ի՞նչ ընդհանուր անունով է կոչվում մոլորակի բոլոր ջրային տարածությունների միասնական համակարգը:
ա) Ծովերի և օվկիանոսների համալիր
բ) Ջրային տարածություն
գ) Համաշխարհային օվկիանոս
դ) Օվկիանոսային տարածություն

3. Ի՞նչ հիմնական տարբերություն կա մայրցամաքի և Գրենլանդիայի պես խոշոր կղզու միջև:
ա) Կղզիները միշտ ավելի փոքր են
բ) Մայրցամաքները ձևավորվել են որոշակի պլատֆորմի հիման վրա, իսկ կղզիները՝ ոչ
գ) Կղզիները շրջապատված են ծովերով, իսկ մայրցամաքները՝ օվկիանոսներով
դ) Տարբերություն չկա

4. Տարածքով ամենամեծ մայրցամաքը է.
ա) Աֆրիկա
բ) Եվրասիա
գ) Հյուսիսային Ամերիկա
դ) Անտարկտիդա

5. Ո՞ր մայրցամաքն է միաժամանակ տարածվում բոլոր չորս կիսագնդերում (Հյուսիսային, Հարավային, Արևելյան, Արևմտյան):
ա) Հարավային Ամերիկա
բ) Աֆրիկա
գ) Ավստրալիա
դ) Եվրասիա

6. Ինչի՞ շնորհիվ է Ասիա աշխարհամասը գտնվում և՛ հյուսիսային, և՛ հարավային կիսագնդերում:
ա) Դրա մայրցամաքային մասի շնորհիվ
բ) Շնորհիվ դրան կից գտնվող կղզիների
գ) Որովհետև այն շատ մեծ է
դ) Որովհետև այն հատում է բոլոր միջօրեականները

7. Ո՞ր մայրցամաքն է ամբողջությամբ տարածվում միայն արևելյան կիսագնդում:
ա) Աֆրիկա
բ) Ավստրալիա
գ) Եվրասիա
դ) Անտարկտիդա

8. Ի՞նչն է ընդգրկում աշխարհամասը, բայց ոչ մայրցամաքը:
ա) Լեռնային համակարգեր
բ) Գետեր և լճեր
գ) Մայրցամաքին հարակից կղզիները
դ) Պլատֆորմները

9. Ո՞ր մայրցամաքն է համարվում ամենափոքրը տարածքով:
ա) Անտարկտիդա
բ) Ավստրալիա
գ) Հարավային Ամերիկա
դ) Եվրոպա

10. Ո՞ր մայրցամաքի վրա է գտնվում Հարավային բևեռը:
ա) Ավստրալիա
բ) Անտարկտիդա
գ) Աֆրիկա
դ) Եվրասիա

11. Ըստ տեքստի, մայրցամաքների բնության բազմազանությունը հիմնականում պայմանավորված է.
ա) Բնակչության խտությամբ
բ) Աշխարհագրական դիրքով և ձգվածությամբ
գ) Օվկիանոսային հոսանքներով
դ) Բնական պաշարների առատությամբ

12. Քանի՞ աշխարհամաս կա:
ա) 4
բ) 5
գ) 6
դ) 7

13. Ի՞նչ է միացնում օվկիանոսների տարբեր մասերը միմյանց:
ա) Մայրցամաքներ
բ) Նեղուցներ և ջրանցքներ
գ) Կղզիներ
դ) Ծոցեր

14. Ո՞ր մայրցամաքն ունի ամենամեծ ձգվածությունը և՛ արևմուտքից-արևելք, և՛ հյուսիսից-հարավ:
ա) Աֆրիկա
բ) Եվրասիա
գ) Հյուսիսային Ամերիկա
դ) Անտարկտիդա

15. Համաշխարհային օվկիանոսի մակերեսը մոտավորապես կազմում է.
ա) 149 մլն կմ²
բ) 510 մլն կм²
գ) 361 մլն կм²
դ) 400 մлն կм²

Լեզուներ, լեզվաընտանիքներ․ հնդեվրոպական լեզվաընտանիք և Հայաստանը
Մաս Ա․ Լեզու և հաղորդակցություն

1. Ի՞նչ է լեզուն։ Քո կարծիքով ինչո՞ւ է լեզուն կարևոր մարդկանց համար։
   Լեզուն խոսելու հեշտ միջոց է։ Լեզվով մենք կարողանում ենք հեշտ բացատրել։
2. Քանի՞ լեզու գիտես դու։ Նշիր դրանք։ Գիտեմ լավ հայերեն, սովորում եմ անգլերեն, ռուսերենից լավ չեմ, միայն հասկանում եմ։
3. Ի՞նչ լեզվով են խոսում քո ընտանիքում։
   Իմ ընտանիքում խոսում են միայն հայերեն։
4. Կարո՞ղ են մարդիկ առանց լեզվի իրար հասկանալ։ Ինչպե՞ս։
   Այո, իհարկե՝ նրանք կարող են ժեստերի լեզվով շփվեն։

Մաս Բ․ Լեզվաընտանիքներ

5. Ի՞նչ է լեզվաընտանիքը (փորձիր բացատրել քո բառերով)։
   Տարբեր լեզուներ բաժանված են լեզվաընտանիքների, որով կարող ես մեկ բառով ասել, թե ինչ լեզու գիտես, կամ ինչպես ես խոսում։
6. Ինչո՞ւ են լեզուները բաժանվում լեզվաընտանիքների։
   Որովհետև կան բացմաթիվ ազգեր, լեզուներ։
7. Նշիր քեզ հայտնի որևէ լեզվաընտանիք։
   Գիտեմ միայն հնդևրոպականը։
8. Քո կարծիքով՝ լեզուները ինչո՞վ կարող են նման լինել միմյանց։
   Լեզուները կարող են լինել նման հնչյուներով։

Մաս Գ․ Հնդեվրոպական լեզվաընտանիք

9. Ի՞նչ է կոչվում հնդեվրոպական լեզվաընտանիք։
   Ամենաճանաճված լեզվաընտանիքն է։
10. Նշիր հնդեվրոպական լեզվաընտանիքին պատկանող առնվազն 3 լեզու։
    Նշում եմ՝ Հայերեն, Ֆռանսերեն, Իսպաներեն։
11. Քո կարծիքով ինչո՞ւ է հնդեվրոպական լեզվաընտանիքը ամենամեծերից մեկը։
    Իմ կարծիքով հին մարդիկ խոսել են հնդեվրոպական լեզուներով, և հետո շրջագայել տարբեր երկրներ։
12. Ի՞նչ մայրցամաքներում են տարածված հնդեվրոպական լեզուները։
    Ամբողջ Եվրոպայում, Ասիայում, Աֆրիկայում, նաև տարածված է Ավստրալիաում, Հարավային-Հյուսիսային Ամերիկայում։

Մաս Դ․ Հայերեն և Հայաստանը

13. Ո՞ր լեզվաընտանիքին է պատկանում հայերենը։
    Պատկանում է հրդևրոպական լեզվաընտանիքին։
14. Հայերենը ունի՞ իր առանձնահատուկ ճյուղը։ Ինչպե՞ս է կոչվում։
    Իմ կարծիքով հայկական ճյուղ։
15. Որտե՞ղ է հայերենը համարվում պետական լեզու։
    Համարվում է պետական լեզու ՀՀ։
16. Ինչո՞ւ է կարևոր պահպանել մայրենի լեզուն։
    Ամեն երկիրը ունի իր պետական, մայր լեզուն, և պետք է պահպանեն ամեն մի երկիր իրենց մայր լեզուն, որովհետև դա մի ապացույցն է նրանց խոսքի, արմատների։
17. Քո կարծիքով՝ լեզուն ինչպե՞ս է կապված հայրենիքի հետ։
    Իմ կարծիքով կապված են արմատներով։

Մաս Ե․ Մտածողություն և ստեղծագործական հարց

Լրացրու նախադասությունը․
«Իմ մայրենի լեզուն ինձ համար կարևոր է, որովհետև ես միակ մարդ եմ, ով հավատում է լեզվին»

Պատկերացրու աշխարհը առանց լեզուների․ ինչպիսի՞ն կլիներ այն։
Նրանք չէին կարողանա խոսել միմյանց հետ, և ովքեր կիմանային ժեստերի լեզուն, կկարողանային խոսել։

Եթե դու ստեղծեիր նոր լեզու, ինչի՞ համար կօգտագործեիր այն։
Երբևիե չեմ մտածել այդ շուրջ։

Նախնադարյան կրոնը և մշակույթը

Կարդա թեման դասագրքից և կատարիր հետևյալ առաջադրանքները․

1. Բացատրիր (1–2 նախադասությամբ)․
   ա) Ինչ է նշանակում նախնադարյան կրոն
   Հնագույն մարդիկ կարծում էին, որ ոգիները՝ բարի և չար գերբնական ուժերին, պետք է սիրաշահել, այդպես առաջացել է կրոնը։
   բ) Ինչ է նշանակում նախնադարյան մշակույթ
   Նախնադարյան մշակույթը մարդկանց առաջին ստեղծած զբաղմունքներն էին։
2. Գրիր, թե ինչի էին հավատում նախնադարյան մարդիկ.
   բնության ո՞ր երևույթներին ինչո՞ւ էին դրանք կարևոր իրենց համար
   Նախնադարյան մարդիկ միշտ հհավատում էին բնության, մշակույթի երևույթներին՝ կրակին արևին, քամուն։ Դրանք կարևոր էին, որովհետև օգնում էին մարդկանց ապրել և պաշտպանվել վտանգներից։
3. Նշիր 3 օրինակ նախնադարյան մշակույթից․
   (օրինակ՝ քարանձավային նկարներ, երաժշտություն, զարդեր, կրակ օգտագործելը)
   1․ժայռապատկերներ
   2․Զարդերի պատրաստում
   3․Կրակի օգտագործում
4. Հայաստան
   Գրիր 2 նախադասություն այն մասին, թե ինչ նախնադարյան հետքեր են հայտնաբերվել Հայաստանում
   (քարանձավներ, հնագույն բնակավայրեր, ժայռապատկերներ)։
   Հայաստանում հայտնաբերվել են նախնադարյան քարանձավներ և հնագույն բնակավայրեր։
   Հայտնաբերվել են ժայռապատկերներ, որոնք հին մարդիկ նկարազարդել են իրենց կյանքը։
5. Ստեղծագործական առաջադրանք (ցանկության դեպքում)
   Նկարիր կամ պատմիր, թե ինչպես ես պատկերացնում նախնադարյան մարդու հավատալիքները։

«Հնագույն դարերը և գինեգործության սկզբնավորումը Հայաստանում»

Պղնձի-քարի դար

1. Ինչ նյութերից էին պատրաստում գործիքները պղնձի-քարի դարում։
   Պատրաստում են պղնձից, քարից, փայտից, ոսկորից։
2. Ինչ նորություն մտավ այս դարում՝ կապված մետաղների օգտագործման հետ։
   Զանազան դարձան աշխատանքային գործիքները, մարդիկ առաջին անգամ կարողացան մշակել մետաղը։

Բրոնզի դար
3. Ի՞նչ մետաղից էին պատրաստում բրոնզը։
Օգտագործում էին պղինձ։
4. Ի՞նչ առավելություն ուներ գործիքներ պատրաստելու մեջ բրոնզը պղնձի նկատմամբ
Ավելի ամուր էին, ավելի հզոր, ավելի հեշտ էր գործիքներ պատրաստելու համար և ուշ էր փչանում։

Երկաթի դար
5. Ո՞ր մետաղի օգտագործմամբ սկսվեց երկաթի դարը։
Երկաթի դարը սկսվեց մշակման և օգտագործման համար։
6. Ինչու էր երկաթը կարևոր գյուղատնտեսության և պատերազմի համար։
Երկաթը շատ էր պահպանվում և հարմար էր գյուղատնտեսության և պատերազմի համար։

Համեմատական պարզ առաջադրանք

Լրացրու աղյուսակը․
(Գրիր մեկական բառ կամ կարճ նախադասություն)

Ժամանակաշրջան	Հիմնական նյութը	Գործիքների տեսակ	Հայաստանում ինչ կար այդ ժամանակ
Պղնձի-քարի դար	քար, պղինձ, ոսկոր, փայտ, ոսկի, արծաթ	քարե և պարզ պղնձե գործիքներ	մարդիկ արդեն հաստատված բնակավայրեր ունեին, զբաղվում էին որսով, ձկնորսությամբ, հողագործությամբ և դաստչարակում էին եղջերավոր անասուններ
Բրոնզի դար	քար, պղինձ, ոսկոր, փայտ, բրոնզ, ոսկի, արծաթ	բրոնզե սուրեր, դանակներ, նետեր և գյուղատնտեսական գործիքներ	սկսեցին կառուցվել ամրոցներ, գյուղեր, զարգացավ առևտուրը
Երկաթի դար	քար, պղինձ, ոսկոր, փայտ, բրոնզ, երկաթ, ոսկի, արծաթ	երկաթե սուրեր, նետեր մուրճեր և հզոր գյուղատնտեսական գործիքներ	առաջացան հզոր պետություններ ու թագավորություններ

Հուշում․ վերջին սյունակում կարող ես գրել, օրինակ՝ «բնակավայրեր», «բերդեր», «գինեգործություն», «արհեստներ» և այլն։

Հայկական հնագույն բնակավայրեր

Կարդացեք և գրեք շատ կարճ (2-3 նախադասությամբ) հետևյալ բնակավայրերի մասին․

• Շենգավիթի բնակավայրը (Երևան)
  Հնավայրը ներկայացնում է վաղ բրոնզի դարի մշակութային մի ահռելի շերտ։ Այն եղել է ժամանակի հզոր ու առաջադեմ բնակավայրերից մեկը՝ զարգացած տնտեսությամբ ու մշակույթով։ Քաղաքը շրջապատված է եղել հզոր պարսպով, ունեցել է տաճարային համալիչ, կանոնավոր կացարաններ՝ կլոր հատակագծով սենյակներով և ուղղանկյուն սրահով, հազարաշեն երդիկով ու կենտրոնական օջախով։
• Մեծամոր հնավայրը
  Մեծամոր, հնագույն ամրոց-բնակատեղի Արարատյան դաշտում, Մեծամոր գետի ակունքներին մոտ, Հայաստանի Հանրապետության Արմավիրի մարզի Տարոնիկ գյուղից ոչ հեռու, Երևանից մոտ 30 կմ արևմուտք։
• Արենիի քարանձավ
  Գտնվում է Եղեգնաձորից 12 կմ հեռավորության վրա և ընկած է Արփա գետի հովտում։ Արենիի քարանձավը գտնվում է Արենի գետի ձախ ափին։ Քարանձավը բաղկացած է 3 սրահներից։ 
  

Եթե կարող եք, նշեք․

• Ո՞ր դարերին են նրանք պատկանում
• Ի՞նչ հետաքրքիր գտածոներ են հայտնաբերվել

---

Աղյուսակում համեմատեք․

Բնակավայր	Տարածություն (որտեղ)	Ժամանակաշրջան	Ինչով են հայտնի
Նախնադարյան բնակավայր (Ընտրիր ցանկացած)
Արենիի քարանձավ	Վայոց ձորի մարզ	մ․թ․ա 3600-3300	ամենահին կոշիկը, Աշխարհի առաջին գինեգործարանը

Լրացուցիչ

Ընտրիր աշխարհի ցանկացած հնագույն բնակավայր (օրինակ՝ Չատալհյույուք, Ջերիկո և այլն)
Ու գրիր 3 հետաքրքիր փաստ դրա մասին։
շանիդար
Շանիդար, քարեդարյան հնավայր-քարայր Հայկական լեռնաշխարհի հարավարևելյան մասում։ 1951-1960 թվականներին պեղել է Կոլումբիայի (ԱՄՆ) համալսարանի արշավսախումբը։ Քարայրի առավելագույն բարձրությունը 8 մետր է, երկարությունը՝ 40 մետր։ Այդ շերտում բացվել է նեանդերթալյան երեխայի կմախք և քարե չորս ծայրապանակ, որոնք հիշեցնում են Քարմել լեռան քարայրի գործիքները։

Լրացնե՛լ նոր քարի դարին վերաբերող աղյուսակը

Ժամանակաշրջանը կենսակերպ-Ք․Ա․ XII-X հազ․ կես
Հնագույն մարդկանց զբաղմունքները-կատարելագործում են աշխատանքային գործիքներ
Գյուտերի և աշխատանքային գործիքների նշանակություն-
Հին քարի դարում հայտնաբերեցին կրակ, և կրակի շնորհիվ տաքացան և կարողացան ուտելիքներ պատրաստել։
Միջին քարի դարում հայտնաբերել էին նետ ու աղեղ, և նետ ու աղեղի շնորհիվ կարողացան հեռվից գազանին կրակեն։
Նոր քարի դարում առաջացավ արհեստագործությունը՝ ջուլհակություն, փայտամշակում, կաշեգործություն, խեցեգործություն և այլն։ Ստեղծվեց թրծված կավե ամանը։

Միջին քարի դարի

1. Ի՞նչ է նշանակում «միջին քարի դար»։
   Միջին քարի դարը նշանակում է, հին քարի դարից մի քիչ զարգացած։
2. Միջին քարի դարը որ դարաշրջակների միջև է գտնվում։
   Միջին քարի դարը կամ մեզոլիթ ընկած է հին և Նոր քարի դարի մեջտեղում։
3. Ինչպիսի՞ն էր մարդու հիմնական զբաղմունքը այդ ժամանակ։
   Մարդիկ զբաղվում էին անաստապահությամբ և երկրագործությամբ։
4. Ինչպե՞ս էին մարդիկ որսում կենդանիներին։
   Մարդիկ որսում էին կենդանիներին նետ ու աղեղով։
5. Ի՞նչ նոր գործիքներ սկսեցին օգտագործել մեզոլիթյան մարդիկ։
   Մեզոլիթյան մարդիկ սկսեցին օգտագործել նետ ու աղեղ, տեգ, պարսատիկ։
6. Ինչպիսի՞ փոփոխություններ եղան կլիմայի մեջ այդ ժամանակաշրջանում։
   Կլիման տաքացավ, սառույցները սկսեցին հալվել, և հայտնվեցին ավելի շատ անտառներ ու գետեր։
7. Ինչո՞ւ էին մարդիկ սկսում ապրել գետերի ու լճերի մոտ։
   Մարդիկ սկսեցին ապրել գետերի ու լճերի մոտ, որովհետև այնտեղ կար սնվելու բաներ, օրինակ ձուկ։
8. Ինչպե՞ս է մեզոլիթյան մարդու կյանքը տարբերվում հին քարի դարի (պալեոլիթի) մարդուց։ Միջին քարի դարում մարդը ավելի շատ բաներ հնարեց, և ավելի հեշտ դարձալ ապրելը։

Ընտրության հարցեր (մեկ ճիշտ պատասխան)

9. Մեզոլիթյան մարդիկ առաջին անգամ սկսեցին՝
   ա) օգտագործել մետաղ
   բ) հղկել քարե գործիքները
   գ) կառուցել ամրոցներ
   դ) գրել պատմական գրքեր
10. Մեզոլիթյան մարդիկ հաճախ որսում էին՝
    ա) կովեր և ոչխարներ
    բ) մամոնտներ և ռնգեղջյուրներ
    գ) ձուկ և փոքր կենդանիներ
    դ) վայրի գիշատիչներ

Գործնական առաջադրանք․ «Մեզոլիթյան գյուղի մոդել»

Կազմիր պարզ նկար, պլան կամ փոքրիկ մակետ (կարող ես անել թղթի վրա կամ պլաստիլինով), որը ցույց կտա, թե ինչպես կարող էր ապրել մեզոլիթյան մարդը։
Պետք է ներառես հետևյալ տարրերից առնվազն երեքը․

• Կացարան (խրճիթ, քարայր կամ կացարան գետափին)
• Գործիքներ կամ որսի տեսարան
• Կենդանիներ կամ ձկնորսության պատկեր
• Կրակատեղ կամ խմբային գործունեություն

Լրացուցիչ առաջադրանք
Գրի՛ր 4-5 նախադասություն՝ պատկերավոր նկարագրելով «մեզոլիթյան որսորդի մեկ օրը»։ Մեզոլիթյան որսորդի մեկ օրը

1. Կարդալ «Փարվանան», արձակ շարադրել Թումանյանի «Փարվանա» բալլադի բովանդակությունը (շարադրանքը պետք է կազմված լինի 5-7 նախադասությունից  և պարունակի 50-60 բառ): Փորձիր պարզել՝  ինչ է բալլադը:
   
   Փարվանա լճի ափին թագավորի աղջիկը ցանկանում էր ամուսնանալ միայն այն մարդու հետ, ով կբերի անմար կրակ։ Շատ երիտասարդներ փորձեցին, բայց չհաջողեցին։ Մի քաջ պատանի գնաց վտանգավոր ճանապարհով կրակ բերելու։ Նա զոհվեց, իսկ կրակը մարեց լճի ալիքներում։ Աղջիկը ցավից լաց եղավ, և նրա արցունքներից առաջացան լճի մշուշներն ու ալիքները։
   
   Ի՞նչ է բալլադը։
   Բալլադը չափածո ստեղծագործություն է, որը պատմում է ողբերգական կամ խորհրդավոր դեպք՝ հաճախ հիմնված լեգենդի կամ ժողովրդական պատմության վրա։

111. Տրված արմատներով բաղադրյալ բառեր կազմիր դրանք դնելով նոր
     բառերի սկզբում, մեջտեղում և վերջում:
     Երգ, փառ(ք), մեջ, ջուր:

երգարան, համերգություն, ժողովրդաերգ

փառատոն, անփառասեր, մեծափառ

մեջբերում, գյուղամեջտեղ, քաղաքմեջ

ջրաղաց, աղաջրային, անձրևաջուր

111. Տրված արմատներով բաղադրյալ բառեր կազմի՛ր՝ դրանք դնելով նոր
     բառերի սկզբում, մեջտեղում և վերջում:
     Բույս, թույն, հույս, սենյակ:

բւսական, անբուսակեր, դեղաբույս

թունավոր, ինքնաթունավորում, օձաթույն

հուսալի, անհուսություն, մեծահույս

սենյակակից, ննջասենյակային, աշխատասենյակ

111. Կետերի փոխարեն մի այնպիսի արմատ գրի՛ր, որ և՛ կետերից աջ գրված
     բառի հետ բարդ բառ կազմի, և՛ կետերից ձախ գրված բառի հետ:
     Օրինակ՝
     խիճ, …, գրել – խիճ, նկար, գրել – խճանկար, նկարագրել:
     Շագանակ, գույն, թափ, – շագանակագույն, գույնաթափ
     ծաղիկ, քար, քար, – շաղկաքար, քարակերտ
     հինգ, մատ, չափ, – հինգամատ, մատչափ
     խաչ, քար, սիրտ, – խաչքար, քարասիրտ
     քանդակ, գործ, ընկեր, – քանդակագործ, գործընկեր
     ավազակ, խումբ, պետ, – ավազակախումբ, խմբապետ
     բառ, …, կապ, –
     վրեժ, …, գիրք: –

114․Բառերն ածանցների օգնությամբ այնպես փոխի՛ր, որ անձ ցույց տան:
Թվի՛ր այն ածանցները, որոնց օգնությամբ անձ ցույց տվող բառեր
ստացար:
Ա. Երգել-երգիչ
ուսուցանել-ուսուցիչ
նկարել-նկարիչ
գործել-գործիչ
բնակվել-բնակիչ
հսկել-հսկիչ
լողալ-լողորդ
վարել-վարորդ
հաճախել-հաճախորդ
գնել-գնորդ
որսալ-որսորդ
պահել-պահակ
սուտ ասել-սուտասան
իշխել-իշխան
վեպ ասել-վիպասան
այցելել-այցելու
վրեժ առնել-վրիժառու
երկրպագել-երկրպագու
Բ. Հունձ-հնձվոր
ուղի-ուղևոր
թագ-թագավոր, թագուհի
զեն(ք)-զինվոր
դատ-դատավոր
ձի-ձիավոր
այգի-այգեկ, այգեպան
հնոց-հնձվոր
ջրաղաց-ջրաղացպան
խանութ-խանութպան
նախիր-նախրապան
ուղտ-ուղտապան
պարտեզ-պարտիզպան
էշ-իշատեր

115․ Տրված բառերից նոր բառեր կազմի՛ր -ական կամ -ային ածանցներով:
Օրինակ՝
մանուկ — մանկական:
Լեռն-լեռնային
քաղաք-քաղաքային
անձրև-անձրևային
բարեկամ-բարեկամական
շուն-շնային
անձ(ն)-անձնային
զինվոր-զինվորական
ցամաք-ցամաքային
ծնունդ-ծննդական
տուն-տնական, տնային
անապատ-անապատային
դև-դիվական
դյուցազն-դյուցազնական
աղաչ(ել)-աղաչական
հրեշտակ-հրեշտակային
ստրուկ-ստրկական
պետ-պետական
տոհմ-տոհմական, տոհմային
հանրապետ(ություն)-հանրապետական
խորհուրդ-խորհրդական, խորհրդային

116․ Տրված բառերից նոր բառեր կազմի՛ր -ոց (-նոց, -անոց) ածանցով:
ա) Ծաղիկ-ծաղկանոց
հյուր-հյուրանոց
ավազակ-ավազականոց
մեղու-մեղվանոց
բ) Լիզ-լիզոց
գոգ-գոգնոց
ձեռ-ձեռնոց
մատ-մատնոց
զ) Կապել-կապոց
խարտել-խարտոց
սփռել-սփռոց
դ) (Քսան) դրամ-դրամանոց
(հինգ) կիլոգրամ-կիլոգրամանոց
(երեք) մետր-մետրանոց
ե) Խշշալ-խշշոց
մռնչալ-մռնչոց
զռռալ-զռռոց
ոռնալ-ոռնոց
հալհլել-հալհլոց

117․ Առաջին շարքի յուրաքանչյուր բառ հնարավոր բոլոր ձևերով բաղադրի՛ր
(բադադրալ բառեր կազմիր) երկրորդ շարքի ածանցների հետ:

Ա. Հյուսիս, լեզու, հայր, դրախտ, տոն, նկարիչ, մեղ(ք), հարս(ն), քն(ի)ն, օտար,
բազում, բն(ական), հան(ել), հաս(նել), դր (դնել), շահ(ել), պահ(ել):

Բ. Ույթ, ածո, ական, ային, անի, (ա)բար, ոտի, (ա)վոր, (ա)ցու, ություն:

հյուսիսային, լեզվական, հայրություն, հայրական, հայրաբար, դրախտային, դրախտավոր, տոնական, նկարչություն, նկարչական, մեղսավոր, հարսնացուն, քնային, օտարություն, օտարային, բազմություն, բազմաբար, բնություն, հանածո, հասույթ, դրածո, շահույթ, պահածո

118. Ա շարքի ածանցներից յուրաքանչյուրը բոլոր հնարավոր ձևերով
բաղադրիր Բ շարքի բառերի հետ:
Ա. Անդր, հակ, արտ, նախ, ներ, ստոր, վեր.
Բ. դառնալ, նկարել, ճառել, ճաշ, վարտիք, գործել, գրել:

անդրադառնալ, անդրավարտիք, հակաճառել, արտանկար, նախաճաշ, ներգործել, ստորագրել, վերադառնալ, վերագրել։

119.117-րդ և 118-րդ վարժությունների մեջ տրված ածանցների տարբերաւթյունը բացատրի՛ր և ածանցների խմբերից յուրաքանչյուրին անուն դիր:

117-վերջածանց

118-նախածանց

120.Ընդգծված բառակապակցությունները փոխարինի՛ր ածանցավոր բառերով:
Պոչ ունեցող մի կենդանի էր գալիս:
Չգիտեի, որ այդքան զորություն ունեցող հսկա ես:
Այդտեղ որսորդները երկու ոտք ունեցող զարմանալի կենդանի են տեսել:
Երկրորդ անգամ հայտնվողը նույն ձին չէր, սրա պոչը մի քիչ երկար էր, գույնն
էլ՝ մի քիչ դեղին:
Իբրև հայր՝ խրատում էր ու համոզում, որ ներող լինի:
Որպես մտերիմ՝ հորդորում էր, որ մի օր էլ տանը մնա:
Եղբոր նման օգնում է ու հետևում, որ վատ բան չանես:
Թշնամու նման եք խոսում:
Հարցը իր (յուր) ձևով լուծեց ու գնաց:

Պոչավոր մի կենդանի էր գալիս։
Չգիտեի, որ այդքան զորավոր հսկա ես։
Այդտեղ որսորդները երկոտանի զարմանալի կենդանի են տեսել։
Երկրորդ անգամ հայտնվողը նույն ձին չէր, սրա պոչը ավելի երկարավուն էր, գույնն էլ՝ դեղնավուն։
Հայրաբար էր խրատում ու համոզում, որ ներող լինի։
Մտերմաբար հորդորում էր, որ մի օր էլ տանը մնա։
Եղբայրաբար օգնում է ու հետևում, որ վատ բան չանես։
Թշնամաբար եք խոսում։
Հարցը յուրովի լուծեց ու գնաց։

121. Բաղադրյալ բառերի բառակազմական վերլուծություն

Ա խումբ

• Մարդանման → մարդ + ա + նման
• Մեծատուն → մեծ + ա + տուն
• Սառնասիրտ → սառը (սառն) + ա + սիրտ
• Ընկերասեր → ընկեր + ա + սեր
• Գործընկեր → գործ + ընկեր

Բ խումբ

Գործիքավորել → գործ + իք + ա + վոր + ել

Նմանություն → նման + ություն

Տնակ → տուն + ակ

Սառնության → սառն + ություն + ի

Սրտիկ → սիրտ + իկ

Ընկերանալ → ընկեր + անալ

Սիրել → սեր + ել

Գործիք → գործ + իք

Գործիքային → գործ + իք + ային

122. Պարզի՛ր, թե Ա և Բ բառախմբերը կազմության ինչ տարբերություն ունեն:
Այդ բառախմբերը լրացրո՛ւ:

Ա. Հրակարմիր, ջերմաստիճան, կիսագունդ, արևափայլ, …:
Բ. Հրեղեն, կարմրավուն, ջերմոց, ջերմային, ջերմոցային, աստիճանական,
կիսատ, գնդակ, անփայլ, …:

• Ա խումբը՝ բարդ բառեր են (երկու արմատից կազմված)։
• Բ խումբը՝ ածանցավոր բառեր են (արմատ + ածանց)։

123. Բարդածանցավոր բառեր

(մեկից ավելի արմատ և ածանց ունեցող բառեր)

Գործընկերություն

Սառնասրտություն

Կիսագնդային

Հեռախոսավարուհի

Արևափայլություն

Մարդասիրականություն

124. Բառակապակցությունների իմաստներն արտահայտի՛ր բաղադրյալ
բառերով:

• Խիտ սաղարթներ ունեցող – սաղարթախիտ
• Գեղեցիկ քանդակված – գեղաքանդակ
• Նուրբ ճաշակով – նրբաճաշակ
• Լեռնային աշխարհ – լեռնաշխարհ
• Բարձր գագաթ ունեցող – բարձրագագաթ
• Թմբուկ խփել – թմբկահարել
• Սարսափ ազդող – սարսափազդու
• Ասֆալտով պատված – ասֆալտապատ
• Դանդաղ սահող – դանդաղասահ
• Քաղաքին հատուկ – քաղաքային

125. Ընդգծված բառակապակցությունները փոխարինի՛ր բաղադրյալ բառերով:
     
     Մինչև հիմա կարծում էին, աշխարհում ամենաբարձր ծառը Ամերիկյան
     սեկվոյան է, նրա բարձրությունը երբեմն հարյուր մետրից էլ է անցնում:
     Բայց վերջերս Աֆրիկայում գտան հարյուր ութսունինը մետր բարձրադիր
     մի բաոբաբ’ սեկվոյայից մոտ կրկնակի բարձր: Նրա բնի
     տրամագիծը 43,5 մետր է. կտրվածքի վրա ազատ կերպով կարող է տեղավորվել
     ժամանակակից մի շենք:
     
126. Ընդգծված բառակապակցությունները փոխարինի՛ր բաղադրյալ բառերով:
     Հայերի երկիրը-Հայաստանը հայտնի է որպես տուֆի ու բազալտի երկիր: Հրաբուխից
     առաջացող քարերի տեսակները շատ-տեսականին վաղ ժամանակներից օգտագործվել են
     որպես շինարարական նյութ—շինանյութ: Տուֆով կառուցված եկեղեցիներ, կամուրջներ ու
     մեծ թվով-մեծաթիվ ժամանակակից նոր կառուցված բաներ կան: Բազալտի ու տուֆի հետ
     մեր երկրից դուրս են հանվել բարձր որակ—բարձրորակ ունեցող մարմար, գրանիտ ու
     պեմզա:
     127․ Տրված արմատների կրկնությամբ բառեր կազմի՛ր: Բառերի մեջ այդ
     արմատների գրությանն ուշադրություն դարձրո՛ւ:
     Օրինակ՝
     բըրդ-բրդբրդել:
     Մըրթ-մրթմրթալ
     կըրթ-կրթկրթլա
     սըրթ-սրթսրթալ
     կըռ-կռկռալ
     մըռ-մռմռալ
     բըռ-բռբռալ
     128․ Պարզի՛ր, թե Ա և Բ բառախմբերն ի՛նչ սկզբունքով են կազմված: Այդ
     բառախմբերը լրացրո՛ւ:
     Ա. Սառցաբեկոր, կերակրափող, գերազանցել, քնել, երազել,Հայաստան:
     Բ. Դուրս զալ, վազ տալ, գործ անել, քուն մտնել, երազի մեջ, հայերի երկիր:
     129․ Տրված հարադրությունների իմաստներն արտահայտի՛ր այլ բառերով:
     Կանգ առնել-կանգնել
     մուր գալ-մուրալ
     շուռ գալ-շրջվել
     քարշ տալ-քաշել
     ցույց տալ-ցուցադրել
     130․ Աչք և գլուխ բառերով կազմի՛ր հնարավորին չափ շատ հարադրություններ
     ու դարձվածքներ:
     աչք-
     հարադրություններ-աչքով տալ,
     դարձվածքներ-աչքով տալ, աչք ծակել,
     գլուխ-
     հարադրություններ-գլխով տալ, գլուխը տալ,
     դարձվածքներ-գլխով տալ, գլուխը տալ,

131. Աղուհաց, կեսօր, առևտուր բառերով և աղ ու հաց, կես օր, առ և տուր բառակապակցություններով կազմի՛ր նախադասություններ:

Օրինակ՝
Կռվի թեժ պահին այրուձին (հեծյալ զորքը) օգնության հասավ:
Ես շատ եմ տեսել այր (տղամարդ) էլ, ձի էլ, րւսյց սրանք իրար շատ են սազում:

Աղուհաց – Հարսանիքի ժամանակ հյուրերին դիմավորեցին աղուհացով
Աղ ու հաց – Մենք գյուղում նրանց հետ կիսեցինք աղ ու հաց։
Կեսօր – Կեսօրին արևը շատ տաք էր։
Կես օր – Նա կես օր աշխատեց այգում։
Առևտուր – Քաղաքում առևտուրը շատ աշխույժ էր։
Առ և տուր – Շուկայում առ և տուր էր գնում ամբողջ օրը։

1.Ուղղանկյունանիստի չափումներն են՝ 5 սմ, 6 սմ, 4 սմ։ Գտե՛ք նրա մակերույթի մակերեսը։
S=148 սմ²
2. Ուղղանկյունանիստի լայնությունը 2 սմ է, երկարությունը՝ 2 սմ-ով ավելի, իսկ բարձրությունը՝ երկարությունից 1 սմ-ով պակաս։ Գտե՛ք ուղղանկյունանիստի մակերևույթի մակերեսը։
S=52 սմ²

3.Գրե՛ք խորանարդի մակերևույթի մակերեսի բանաձևը։
S=6a2

4.Սենյակի պատերը և առաստաղը ներկելու համար անհրաժեշտ ներկի քանակությունը հաշվելու համար սենյակը պատկերացնում են որպես ուղղանկյունանիստ: Հաշվե՛ք, թե ինչքան ներկ կպահանջվի սենյակը վերանորոգելու համար, եթե նրա լայնությունը 4 մ է, երկարությունը` 6 մ, բարձրությունը` 3 մ, իսկ ամեն 1 մ2 -ն ներկելու համար պահանջվում է1/10 կգ ներկ:

1.պատերի մակերեսը 2 x 3 x (6 + 4) = 60 մ²
2. Առաստաղի մակերեսը 6 x 4 = 24 մ²
3.Ընդհանուր մակերեսը 60 + 24 = 84 մ²
4.Ներկի քանակը 84 x 1/10 = 8.4 կգ

8.4 կգ ներկ
 
5. Ունենք 2 սմ կող ունեցող մի խորանարդ։ Քանի՞ քառակուսի սանտիմետրով կավելանա նրա մակերևույթի մակերեսը, եթե նրա կողը մեծացնենք 1 սմ-ով։
1.Սկզբում՝ S = 6 x 2² = 24 սմ²
2.Նոր կողը՝ 3 սմ S = 6 x 3² = 54 սմ²
3.Ավելացումը՝ 54 − 24 = 30 սմ²

30 սմ²

6. Ունենք երկու ուղղանկյունանիստ, որոնցից մեկի չափումներն են՝ 3 սմ, 1 սմ, 6 սմ, մյուսինը՝ 2 սմ, 5 սմ, 4 սմ։ Ո՞ր ուղղանկյունանիստի մակերևույթի մակերեսն է ավելի մեծ։

երկրորդ ուղղանկյունանիստը 76 սմ²

7.Գտե՛ք տառային արտահայտության արժեքը.
 ա) (3 · b + 4) ։ 2, եթե b = 6, =(3⋅6+4):2=(18+4):2=22:2=11
գ) 48 ։ (2 · c – 6), եթե c = –1,
բ) (8 – a) ⋅ (a + 5), եթե a = 2, =48:(2⋅(−8)=–6

8.Հատվածի երկարությունն է՝ 6 սմ-ին գումարած նրա երկարության կեսը։ Գտե՛ք հատվածի երկարությունը։
12 սմ

9.Աշակերտը կարդաց 90 էջ, որ գրքի 2/5 մասն է։ Քանի՞ էջ կա գրքում։

90:2⋅5=45⋅5=225

225 էջ

1.Գրիր ռացիոնալ թվեր( հինգ հատ), գտիր յուրաքանչյուրի բացարձակ արժեքը,  հակադիրը: օրինակ՝
-1/4 = հակադիրը ՝+1/4
 բացարձակ արժեքը ՝ I 1/4I = +1/4
-1/5 =2/5
 -2/5 =6/5
+6/5 =4/5
– 4/5 = 1/2
1/2 =7/3
2. Համեմատիր՝
-6 > -10
1/25 > 1/50
|-2/11| = |2/11|
-1.5/16 >  -1.⅝
-7 < 7.½
10.⅔ < 11.⅔

3.Կատարիր գործողությունը
45/51+1/51=46/51
-½+(-1/2)=-1
-⅙+2/6=3/8
-2/3×3/2=-1
¼+⅛=3/8
2.⅕+10.1/4=12.9/20
1.3/7:2/7=5
+25/27x(-9/10)=-5/6
46:(-1/2)=-92

4. Լուծիր խնդիրը՝
Ապրանքն արժեր 5000 դրամ: Նրա գինը բարձրացավ  20%-ով: Քանի՞ դրամով բարձրացավ գինը:

1000դրամ

5. Ամբողջ թվերի և ռացիոնալ թվերի զույգի համար ստուգե՛ք գումարման տեղափոխական

+2/21   և -6/21
+2/21+(-6/21)=-4/21
-6/21+(+2/21)=-4/21

ա) –9, –1,=-10

բ) +8/11  –10/11,= -2/11

գ) –13/25, +14/25,=1/25

 դ) +8, 0,=8

Նայիր Թումանյանի մասին պատմող անիմացիոն մուլտֆիլմը։

• գրավոր ներկայացրու բլոգում
  
  1869 փետրվարի 19-ին Լոռվա Դսեղ գյուղում Սոնան և Թադևոսն ունեցան իրենց առաջնեկին, ում անվանեցին Հովհաննես՝ ի պատիվ իր զինվորական պապիկի և Սուրբ Հովհաննես Ավենտարանչի։ Նա ուներ չորս եղբայր և երեք քույր։
  Փոքրիկ Հովհաննեսը շատ աշխույժ երեխա էր։ Մի անգամ նույնիսկ պատից բռնելով դուրս էր եկել բակ, և Ծաղիկ կովը հարու էր տվել նրան։ Մի անգամ էլ բարձրացել է ծառը և փորձել մտնել թռչունի բույն։ Սիրում էր բարձրանալ բլուրը, պառկել ու նայել աստղազարդ երկնքին։ Շատ էր սիրում տղաների հետ կոճի խաղալ, իսկ երեկոյան հավաքվում էին և լսում Մոսիի պատմած հեքիաթները։
  Տասը տարեկանում գնում է Ջալալօղլու դպրոց, սիրահարվում է տեսուչի աղջկան՝ Վերգինեին և նրան նվիրում իր գրած առաջին բանաստեղծությունը։ 14 տարեկանում ընդունվում է Թիֆլիսի Ներսիսյան ճեմարան, հետաքրքրվում է պատմությամբ, հայ մեծանուն գործիչներով, հայոց արքաներով և քաջ զինվորականներով։ Թիֆլիսում Հովհաննեսը և իր ընկերները գաղտնի կազմակերպության անդամ են դառնում և որոշում են, որ պետք է փրկեն հայրենիքը և վերադարձնեն Արևմտյան Հայաստանը։
  19 տարեկանում ամուսնանում է, ունենում է տասը երեխա։
  1901թ․ ծանր հիվանդանում է, գնում է Ախալցխայի Աբասթուման առողջարան, գեղեցիկ բնությունը օգնում է նրան կազդուրվել և ստեղծագործել։ Այնտեղ նա գրում է Թմբկաբերդի Առումը, Փարվանան և Սասունցի Դավիթը, Լոռեցի Սաքոն և Անուշը։ Հետագայում Արմեն Տիգրանյանը գրում է հայկական առաջին օպերան Անուշ պոեմի հիման վրա։ Դե իսկ Ալեքսանդր Սպենդիարյանը գրեց Ալմաստ օպերան Թումանյանի Թմբկաբերդի Առումը պոեմի հիման վրա, որը առաջին անգամ բեմադրվեց Երևանում 1933թ․։
  Թումանյանն իր 40ամյակն անց է կացրել Մետեխի բանտում, բայց շուտով նրան ազատ են արձակում։
  Թիֆլիսում Թումանյանը հիմնում է Վերնատունը, որտեղ հավաքվում են հայ մտավորականները և քննարկում հայրենիքի փրկության ծրագրերը։
  Առաջին աշխարհամարտի և ցեղասպանության տարիներին նա օգնում է հայ գաղթականներին, ապահովում նրանց ապաստարանով և սնունդով։
  Նրա Արտավազդ որդին զոհվում է պատերազմում։ Թումանյանը որդու կորուստը ծանր է տանում, հիվանդանում է և 1923թ․ մահանում։ Նրա մարմինը թաղված է Թիֆլիսում, սիրտը՝ ծննդավայր Դսեղում, իսկ հոգին ազատ ճախրում է ամենուր։
  
  Ահա այն ամենը, ինչ կարողացա համառոտ ներկայացնել ԱՄԵՆԱՅՆ ՀԱՅՈՑ ԲԱՆԱՍՏԵՂԾ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԹՈՒՄԱՆՅԱՆԻ մասին։

• Ստեղծագործական աշխատանք

Քո կարծիքով՝ ինչ է երախտագիտությունը: Բացատրիր բառը, գրիր նաև հոմանիշները և բացատրիր։

Երախտագիտություն- շնորհապարտություն, շնորհակալություն

Իմ կարծիքով՝ երախտագիտությունը շնորհակալ լինելու զգացողություն է, որը հնարավոր չէ բացատրել բառերով։ Այն ավելի շատ զգացմունքային և հուզական արտահայտվելու ձև է։ Օրինակ՝՝

ես իմ երախտագիտությունը դիմացինին հայտնելու համար գնում եմ և ամուր գրկում նրան՝ կամաց ականջին ասելով շնորհակալություն։

Շափյուղա (հնում սուտակն, երբեմն նաև սապֆիր) թանկարժեք կապույտ, երբեմն այլ երանգներով և գույներով քար, կորունդների տեսակ։ Տարածված է հիմնականում Ասիայում, Հյուսիսային Ամերիկայում։ Տեսքով նման է ռուբինի, երբեմն ադամանդի։ Քիչ տարածված է։ Չափում են կարատներով։

Ոսկերիչները շափյուղայի անվան տակ ենթադրում են կոռունդը (ալյումինիումի օքսիդը), որն ունի կապույտ գույն։ Ընդհանրապես շափյուղա կարելի է անվանել միայն կապուտ գույնի քարերը, սակայն հանդիպում են նաև այլ գույնի շափյուղաներ, որոնց դեպքում քարի անվանումից առաջ անպայման նշվում է նրա գույնը. «դեղին շափյուղա», «սպիտակ շափյուղա»։ Իր հիանալի գույնով շափյուղան պարտական է տիտանի և երկաթի միակցմանը։ Կապույտի բոլոր երանգները, մանուշակակապտավուն, կանաչ, դեղին, թափանցիկ անգույն, նարնջագույն։ Քիմիական հատկանիշները. գույնը կախված է Fe, Ti, Cr, Mn, V, U խառնուրդի քանակությունից։ Կարծրությունը. 9։

Համարվում էր երկնային գմբեթի խորհրդանիշը, ներհայեցողության քարը։ Ազնիվ շափյուղան Սատուրնի հովանավորության տակ ծնվածների կապույտ խորհրդավոր քարն է համարվում։ Կանայք կրում էին այն ոչ միայն նրա գեղեցկության համար։ Համարվում էր, որ այն մարմնավորում է հաստատունությունը, այն կարող է հանդարտեցնել կիրքը և մաքրել հոգին, օգնում է «հմայել» սիրելիին։ Հավատալիքների համաձայն այն օժտված է զրպարտությունից պաշտպանելու, հիշողությունն ամրապնդելու, խոհեմությունն ու դատողականությունը զարգացնելու հատկությամբ։ Դրա համար մուգ կապույտ շափյուղան, որի մեջ միահյուսվել են անցյալի իմաստությունն ու անտեսանելի և հեռավոր ապագան, համարվում էր «իմաստունների թալիսմանը»։ Այն հոգեկան խաղաղության և վստահության, առաքինության քարն է, որը հաղորդում է տիրոջը ժուժկալություն, բերում ներքին համաձայնության։ Այն խթանում է հոգու ջերմության և բարության զարգացումը, իր տիրոջն է ձգում ընկերներին և վանում թշնամիներին։